WANDELING

De Oeteldonkse wandeling

Bosschenaren, Oeteldonkers en mensen van buiten de stad kom het 'fijne' te weten over Oeteldonk! Carnaval in 's-Hertogenbosch kent een rijke historie vol gewoontes en tradities, die begint aan het einde van de negentiende eeuw, deze themawandeling staat in het teken van Oeteldonk! Loop mee en kom erachter hoe het 'spelleke' in Oeteldonk wordt gespeeld. We bezoeken het Oeteldonks Gemintemuzejum waar de historie, waardevolle voorwerpen en uniek beeldmateriaal van carnaval in Oeteldonk tentoon wordt gesteld.

Kent u het verhaal achter het beeldje van de halve Peer, heeft u wel eens goed naar de deurknop bij het stadhuis gekeken? Met een warm hart voor Oeteldonk geven wij u deze geheimen en wetenswaardigheden prijs!

Na deze inleiding vertrekken we vanaf het Stationsplein maar gaan eerst naar het perron 1a waar Z.K.H. Prins Amadeiro op carnavalszondag met de trein om 11:11 uur aankomt. De trein stopt dan bij het prinselijke stapsteen, op deze steen zet Z.K.H. Amadeiro zijn eerste stap als hij weer in Oeteldonk gearriveerd is en waar de minister-president en de Peer van de Muggenheuvel hem verwelkomt. Op deze stap-steen staat: Gedraoge over ijzere wege Gespoed in 'n gezwinde pas Welkom hier Preins Amadeiro In ons waotervrij moeras.

Het jubileumbeeldje werd op 10 november 1961 onthuld ter herinnering aan Amadeiro XVI, waaraan Pom van der Elst 25 jaar lang inhoud gaf. Ieder jaar bij de aankomst van Z.K.H. Prins Amadeiro op carnavalszondag om 11.11 uur wordt het beeldje verfraaid met een krans van boerenkool. Dat het beeldje zijn bestemming heeft gevonden aan het station is niet verwonderlijk, immers NS heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in de dynastie van de Amadeiro’s. Al van de eerste telg uit dat geslacht, Francois Hohmann, is bekend dat hij in 1883 met de trein in Oeteldonk arriveerde. Ook zijn latere opvolger Jan Bax ging in 1900 per trein op bezoek bij zijn Oeteldonkse onderdanen. Hij liet dat vooraf aan het bestuur van de Oeteldonksche Club weten. Voor de bestuurders van

We gaan nu terug naar het stadionsplein en beneden rechts van de trap hangt aan de pilaar het beeldje van Prins Amadeiro XVI . Het beeldje is de blijvende herinnering aan de viering van het tachtig jarig bestaan van Oeteldonk in 1962. Het kleine bronzen beeldje is gemaakt door de op 21 mei 1897 in Ijsselstein geboren Jo Uiterwaal.

het dorp aanleiding een waardige ontvangst te organiseren. Sindsdien is het carnavaleske dorp een traditie rijker. Slechts eenmaal is die traditie onderbroken in 1924 arriveerde de Hoogheid per boot in zijn lustwarande.

Op de carnavalszondag als het hoge gezelschap is aangekomen op het Stationsplein wordt het volkslied ten gehore gebracht. Hierna wordt de Hoogheid door Peer vaan den Muggenheuvel tot den Bobberd de Oeteldonkse Burgervoajer Kees Minkels zunne assesor en door leden van de Geminteroad welkom geheten in zijn Oeteldonk. Ook vanaf het podium spreekt Prins Amadeiro XXV zijn volk toe en dit wordt gevolgd door een speech van de Hofstationschef van Oeteldonk Centroal. Tevens zal de dirigent van de Hofkapel ‘De Kikvorschen’ acte de presente geven. Aansluitend zal de Prins de Koninklijke renstal, bestaande uit de Stokpèrdjes en de Biezenpèrdjes, inspecteren. Na het voornoemde protocol vertrekt de stoet aangevoerd door de Koninklijke Harmonie ’s-Hertogenbosch naar het Stadhuis op de Markt.

Via de stationsweg gaan we richting de wilhaminabrug aan de Wilhelminabrug hangt sinds 2003 een plaquette ter ere van Peer vaan den Muggenheuvel. Op de

plaquette leest men de tekst: Ut war jaorelang gelee, un durrup wier gesticht. Dun Peer kwaam ingereeje, zo luidde ut bericht. Un keind uit zaod gebore, op zuuk naor haord en honk verworre tot folklore, geheete Oeteldonk. Hier op deze plek toonde Oeteldonk het eerste levensteken op maandag 20 februari 1882 tijdens een stoet die de intocht van de nieuw benoemde burgemeester Peer Van den Muggenheuvel in de plattelandsgemeente Oeteldonk voorstelde. Een eerste bescheiden optreden maar het succes was er niet minder om. De initiatiefnemers waren dan ook vastbesloten om door te gaan en richten op 1 oktober van hetzelfde jaar de Oeteldonksche Club van 1882 op.

We steken nu de brug over en na de bank gaan rechts de Lepelstraat in en ter hoogte van de opstapplaat voor de rondvaart Binnendieze hangt aan de zijgevel monument van de halve Peer.

Het bronzen beeldje siert sinds 1988 de ingang van de wijk de Uilenburg. Het door Ton Buijsters vervaardigde monumentje lijkt verdacht veel op Frans Vennix die van 1976 tot en met carnaval 1987 de functie van burgervaojer van Oeteldonk vervult. Als de Oeteldonksche Club Vennix de oprichter van het Oeteldonkse Aauw archief benadert met de vraag of hij die functie op zich wil nemen is hij lid van carnavalsvereniging De Oetels. Frans en de carnavalsvereniging hebben geen bezwaren. Wel stellen de organisatoren van het Oetelkonzert een leasecontract op dat al na enige jaren verwatert en niet meer wordt nagekomen. Althans dat blijkt als Frans Vennix is afgetreden en de wens te kennen heeft gegeven dat hij naar zijn oude vereniging wil terugkeren. Die oude vereniging heeft in een reusachtige doos inmiddels al wel van de Oeteldonksche Club zijn’ vuile was’ teruggekregen. Het nodige overleg tussen beide verenigingen volgt de oplossing blijft uit. Er rest de Oetels weinig anders dan het aanspannen van een rechtszaak. In zijn vonnis komt de president van de rechtbank voor deze gelegenheid bijgestaan door elf vrouwelijke griffiers tot de uitspraak dat de Oeteldonksche Club middels één vat goed bier en twee flessen Jägermeister de Oetels moest schadeloos stellen. Verder eist hij dat beide partijen een waardig gedenkteken voor het instituut Peer moeten oprichten. Op de uitvoering van dat vonnis hebben de Oetels volgens eigen verklaring een jaar lang tevergeefs gewacht. Het wachten

beu verscheen er op 11-11 1988 een half gedenkteken met alleen een bijdrage van de Oetels.

Aan de andere kant van de straat waar nu ijs & zopie in zit was in de jaren 50 van de twintigste eeuw opslagplaats van Coppens. Hier werd de eerste opbouw van de praalwagen van de carnavalsvereniging de Tierelantijnen gebouwd en zaterdag voor de carnaval kwam er een platte wagen van Sars en werd de wagen opgebouwd; maandagmorgen werd hij dan verder afgebouwd. Die eerste wagen was een wip die ook nog kon ronddraaien. Deze wagen kreeg meteen de eerste prijs, mede omdat het de eerste praalwagen was met beweging in Oeteldonk. Voordat de Tierelantijnen aankwamen voor de opstelling aan de Wegensingel kwamen er eerst een aantal hindernissen op hun pad waar ze vooraf niet op gerekend hadden. Allereerst kon de wagen niet uit de werkplaats omdat er twee lampen in de weg zaten, die werden daarom maar

afgebroken, en toen ze op de Vismarkt aankwamen stond er ook nog een boom die hun de weg versperde. De brandweer moest er toen aan te pas komen om een tak van de boom af te zagen zodat de wagen verder kon. Bij de opstelling aan de Wegensingel waaide het echter zo hard dat er een kop scheef ging hangen.

We volgen Korenburgstraat op het einde van de straat steken we de kruisstraat over in deze straat trekt op zondag de intocht langs en op de maandag de grote optocht. We komen nu in de eerste Korenstraatje op het einde gaan we rechtsaf de Karrenstraat in. Carnaval 2008 startte hier op dinsdagmiddag de kinderoptocht bij de snoepwinkel gaan we linksaf de tweede Korenstraatje in op het einde steken de hooge steenweg over gaan de scheidingstraat in waar we op het einde rechtsaf gaan. Boven broodjeszaak ‘De twee beren’ op de hoek van het Burgemeester Loeffplein en de Marktstraat hangt het monument van Jan Somers. Jan Somers was de dirigent van de

Komische Folkloristische Fanfare de Kikvorschen. Somers is op 16 november 1918 in Utrecht geboren al op 3-jarige leeftijd verhuisde hij naar Den Bosch waar hij in de De Pijp vlakbij de plaats waar nu het standbeeldje hangt opgroeide. De man die jarenlang het gezicht bepaalde van de Hofkapel die net als de Propaganda Club het predikant Prinselijk mag voeren overleed op 15 april 1997 op 78-jarige leeftijd. Het beeldje is gemaakt door het kunstenaarsechtpaar Jean en Marianne Bremers uit Helvoirt. De kleinkinderen van Somers verzorgden de onthulling van het beeldje in het weekend van 16 en 17 november 1997 waarin de Kikvorschen hun 70-jarig jubileum vierden

We gaan nu richting de markt en op de markt aangekomen gaan we rechtsaf dan hebben we aan de rechterkant hotel Central die tijdens de carnavalsperiode dient als de zomerpaleis van Z.K.H. Prins Amadeiro de balkon boven de ingang is de slaapkamer van de Z.K.H. Prins Amadeiro.

Ook op de markt ter hoogte van de Kerkstraat staat tijdens de carnaval Boer Knillis op zijn sokkel. Het standbeeld van de stichter van Oeteldonk Boer Knillis wordt op carnavalszondag onthuld. Moeder Hendrien (zijn vrouw) staat alleen in het schrikkeljaar naast hem met de onthulling begint het officiële het carnaval. Op carnavalsdinsdag om 24:00 uur wordt Knillis begraven te midden van duizenden Oeteldonkers en tientallen meziekskes daarmee eindigt het driedaagse feest.

We gaan nu naar het bordes van het stadhuis. Dan zien we de deurknop van het stadhuis die werd door ZKH Amadeiro XXIII aangeboden aan de Gemeente 's-Hertogenbosch ter ere van zijn afscheid. De afbeelding op de deurknop verenigt het stadswapen van 's-Hertogenbosch en het Logo der Amadeiro's. Bij aankomst van Z.K.H. Prins Amadeiro hier op het bordes van het stadhuis op carnavalszondag zal hij de deelnemers begroeten die meedoen aan de intocht. Wanneer alle deelnemers aan de Intocht de Markt gepasseerd zijn draagt de Burgemeester van ‘s-Hertogenbosch op spectaculaire wijze de ambtsketen over aan de Burgervoajer van Oeteldonk Peer vaan den Muggenheuvel tot den Bobberd. Na de overdracht van de ambtsketen wordt het volkslied gespeeld en worden de Oeteldonkse

vlaggen gehesen op de Markt. De Prins spreekt daarna Zijn onderdanen toe. Daarna is het gedaan met de normale gang van zaken de Peer en de zijnen maken dan de dienst uit in Oeteldonk voor de komende drie dagen. Na de ambtsketenoverdracht en de toespraak van Z.K.H. vertrekt de Prins naar de sokkel op de Markt om Knillis te onthullen. Het hoogtepunt tijdens de opening van het Carnaval waar vele Oeteldonkers al jarenlang massaal bij aanwezig zijn. Knillis is tijdens carnaval het middelpunt voor alle Oeteldonkers.

We gaan nu de Ridderstraat in waar ter hoogte van de snoepwinkel tum tum de Steen of feem liggen. De ene steen is voor de minister President OC 1882 tot nu... en de andere steen is voor de vrijwilligers van de OC 1882 tot nu.

Op het einde van de straat gaan we rechtsaf de achter het stadhuis in bij de winkelcentrum het Lombardje

(alleen open tijdens de winkeluren) gaan we linksaf hier is een plaquette die onthult is op 3 oktober 2003 vanwege het 11x11 jarig bestaan van de ‘Oeteldonksche Club van 1882’, ter herinnering aan het feit dat op die locatie op 1 oktober 1882 de Oeteldonksche Club werd opgericht in het toentertijd daar gelegen café Plaats Roijaal.

Het zou de ingreep van bisschop Godschalk zijn geweest die een aantal jongeren uit de gegoede middenstand bijeenbracht om na te denken over maatregelen om het carnavalsfeest toch te kunnen behouden. Dat gebeurde in café dé Plaats Roijaal. toen Achter het Stadhuis gelegen ter plaatse van het huidige winkelcentrum Het Lombardje. "Veredeling van het feest" moest het carnaval redden maar daarvoor was de medewerking van alle

Bosschenaren vereist. Er werd daarom een spel bedacht waarin, jong en oud, arm en rijk, zich zouden kunnen vinden. Carnaval moest beschouwd gaan worden als goedaardige boertige scherts: de (zeker in die

tijd) mondaine stad 's-Hertogenbosch diende daartoe de vorm van een dorp aan te nemen. Zo ontstond Oeteldonk als een driedaagse parodie op de Bossche samenleving. De stad "speelde" een plattelandsgemeente met aan het hoofd een burgervaojer compleet met raad, wethouders en een veldwachter. Ze kregen allemaal schertsnamen die verdacht veel van doen hadden met die van notabelen die het bij de carnavalsvierders verbruid hadden. Zo kreeg de burgervaojer de naam Peer vaan den Muggenheuvel, de achternaam daarvan verwees feitelijk naar de geboorteplaats van Mgr. A. Godschalk. Daar, in Den Dungen, bezat de familie Godschalk immers een stuk land met de naam "de Mugheuvel". Uiteraard was het dorp gevuld met boeren en durskes (Knilliskes en Hendrienekes). Men maakte daarbij dankbaar

gebruik van de, met carnaval al langer bestaande, gewoonte van de boerenkieldracht en het dialectgebruik. In dit fictieve dorp sprak men het Oeteldonks dialect. een merkwaardige mengelmoes van de vele Meijerijse dialecten waarmee de Bossche midden- standers in hun neringen vertrouwd waren. Met de komst van de carnavalsprins, in 1883, gaf men een carnavaleske reden aan het driedaagse dorpsfeest: de vastenavond.

We gaan nu richting de Sint-Jan en bij de korte putstraat gaan we rechtsaf om op het einde weer rechtsaf de lange putstraat in te gaan om uit te komen in de verwersstraat waar we linksaf gaan deze straat lopen we helemaal uit tot aan het voldersgat. Aan de zijmuur van de restaurant het Diezehuijs is de monument “Neij Oeteldonks Peil” (N.O.P.) bevestigd. Onthuld door Z.K.H. Prins Amadeiro XXIII (Jos Kieboom) op 12 november 1993 is aangeboden door de gemeentelijke Projectgroep Restauratie Binnendieze bij gelegenheid van het 11e regeringsjaar van Z.K.H.Prins Amadeiro XXIII uit erkentelijkheid voor de (lobby) inzet van Jos Kieboom bij de restauratie. In aanwezigheid van o.a. Ing. Bert Wijers wethouder van ’s-Hertogenbosch, Peer vaan den Muggenheuvel tot den Bobberd en Rob van de Laar Minister-president OCv1882. Het was in het 111e jaar van het bestaan van

We vervolgen de weg terug naar achter het stadhuis en gaan rechtsaf en lopen door de fonteinstraat en de Krullartstraat naar het kerkstraat. Aan de rechterkant van hangt de straatnaambord Amadeiroplein: het plein voor de Nederlands Hervormde Kerk aan de Kerkstraat is door middel van dit bord omgedoopt tot "Amadeiroplein".

Oeteldonk en in het 10x11e jaar van het bestaan van de dynastie der Amadeiro’s. Een getekende oorkonde hiervan hangt in de vergaderzaal van de Oeteldonksche Club van 1882.

We vervolgen de weg richting de Sint-Jan en gaan voorlangs de torenstraat in en lopen door tot voorbij de stadsbibliotheek. Boven de Binnendieze hangt het monument voor instituut Peer vaan den Muggenheuvel. De typische burgemeesterskleding die Peer vaan den Muggenheuvel draagt is hier opgehangen aan een kapstok. Het is een eerbetoon door de Oeteldonksche Club van 1882 aan alle personen die het ambt van burgervaojer

van Oeteldonk hebben bekleed. Het monument is geplaatst als gevolg van een tegemoetkoming aan de gerechtelijke uitspraak om, tezamen met carnavalsvereniging de Oetels (zie “Halve Peer”) een monument op te richten.

We lopen terug naar de hinthamerstraat en gaan linksaf en gaan bij zusters van orthenpoort linksaf. Tegen de gevel van de poortgebouw van het klooster der Zusters van Orthen hangt een Lantaarn deze lantaarn werd aangeboden door René Hurks lid van de Oeteldonksche Club van 1882 voor het feit dat Oeteldonk voor hem ieder jaar een lichtpunt was geweest.

Het poorthuis van het klooster der Zusters van Orthen (niet meer origineel). Het heet al zo sedert

1623 daarvoor was de naam "Colverpoort". In het hofje staat een gemetselde lantaarnpaal uit de jaren '30. In de ondergrond ter hoogte van het hofje zitten restanten van de kapel en kloostergebouwen. Het was een zeer groot klooster het reikte van de Hinthamerstraat tot de Aa en van de Boerenmouw tot de Schilderstraat. De wapensteen van de metselaar Mathijs Smits afkomstig uit het Moederhuis bevond zich in de muur op de binnenplaats aan de Dode Nieuwstraat doch is daar (tijdelijk?) verwijderd. 1409 Ridder Jan van Orthen verklaart dat zijn nalatenschap moet worden aangewend voor de stichting van een huis voor vrouwen. In 1423 het Zusters van Orthenklooster werd gesticht onder de naam Zusters van het Gemene Leven uit het testament van pastoor Thomas van Geffen. Begin 20e eeuw waren er nog 3 delen "Het

Pand (nog steeds aanwezig achter in de Louwse Poort), Het Materhuis en het Poortgebouw. Na de Tweede Wereldoorlog werd een nieuw poortgebouw opgetrokken door medewerkers van de G.S.D. In 1957 heeft de Sociëteit van de H.T.S. er haar onderdak voor de Studentenvereniging Quos Ego van de Hogeschool. Sinds 2001 is hier het Oeteldonks Gemintemuzejum gevestigd.

We gaan de poort onderdoor en gaan rechtsaf bij de ingang zit een gevelsteen. Op deze gevelsteen staat

geschreven: Oeteldonkse gemintemuzejum bekèkt 't. En hier eindigt de Oeteldonkse wandeling door het oude stadshart van ’s-Hertogenbosch. Het is werkelijk de moeite waard om daar een kijkje te nemen in het Oeteldonks Gemintemuzejum.

Bronnen, noten en/of referenties:

>> Unnen hillen ted niks, veul volk, de pliesie en dan... De Oeteldonkse Grote optochten 1882 - 2004

Rob van de Laar ISBN 9070706717

>> stadsarchief

>> oeteldonk.org